از اول يك تعريف غلطى از ايمان بوده ، ايمان هم يعنى گرايش در جهت منافع تودهء مردم . شما از اول براى ايمان يك تعريف غلطى كرده‌ايد كه بعد مىآييد اينجا تعارض قائل مىشويد ، مىگوييد آن آيه تكيه بر يك امر معنوى كرده و اين آيه تكيه بر يك امر مادى كرده . اينكه شما ايمان را اينچنين معنوى تعريف مىكنيد خود اين تعريف يك تعريف متافيزيكى است و با قرآن تطبيق نمىكند . ايمانى كه قرآن مىگويد همان ايدئولوژى داشتن است و ايدئولوژى داشتنى كه قرآن مىگويد يعنى ايدئولوژىِ به نفع مستضعفين داشتن . هركس ايدئولوژىاش به سود مستضعفين باشد او ايمان دارد ، نه اينكه خدا را به يگانگى قبول داشته باشد ، توحيد ذات ، توحيد صفات ، توحيد افعال ؛ اينها همه مفاهيم ذهنى و متافيزيكى است و قرآن اصلًا مبرّاى از اين حرفهاست و اين مسائل را طرح نكرده ، چون خودِ قرآن يك جا ايمان را تعريف كرده ، مىگويد : أَ رَأَيْتَ الَّذِي يُكَذِّبُ بِالدِّينِ « 1 » ديدى آن كسى كه دين را دروغ مىپندارد ؟ چه كسى دين را دروغ مىپندارد ؟ فَذلِكَ الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ « 2 » همان كسى كه يتيم را به شدت از خودش مىراند . اين مىشود غير مؤمن . پس كافر اينجا اين‌طور تعريف شده : الَّذِي يَدُعُّ الْيَتِيمَ . هركسى كه يَدُعُّ الْيَتِيمَ است وَ لا يَحُضُّ عَلى طَعامِ الْمِسْكِينِ « 3 » است در منطق قرآن كافر است ، ولو آن مفاهيم متافيزيكى را به خودش ببندد . عكس قضيه : هركسى كه برعكس ، آمر به قسط و داعى به خير باشد او مؤمن است ولو آنكه آن اعتقادات متافيزيكى را نداشته باشد ، چون در سورهء آل عمران آيهء 21 مىفرمايد : إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَ يَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ . در اينجا الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ را در رديف انبيا قرار داده . پس هركسى كه آمر به قسط باشد و دعوت به قسط كند او از نظر قرآن از حزب انبياست ، حال مىخواهد آن مفاهيم متافيزيكى را داشته باشد يا نداشته باشد . اگر ايمان و كفر را به اين شكل تعريف كنيم اصلًا تعارض به كلى برمىخيزد . اينكه مىگوييم آيهء « وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ » تكيه روى امر معنوى كرده و آيهء « وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا » تكيه بر امر مادى كرده است ، بنا بر اين است كه ما ايمان را به آن نحو متافيزيكى تعريف كنيم . ولى اگر ما تعريف ايمان را هم از خود قرآن بگيريم كه ايمان يك مفهوم ديگرى پيدا مىكند اصلًا بين آيات تعارض نيست . آن هم كه گفته : وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ

--> ( 1 ) ماعون / 1 . ( 2 ) ماعون / 2 . ( 3 ) ماعون / 3 .